Pitanje broja džamija u Kolašinu, ali i sudbine muslimana koji su tu živjeli vijekovima, danas se ponovo otvara – ne samo kao akademska rasprava, već i kao ogledalo različitih tumačenja crnogorske i bošnjačke istorije. Dok “zvanična” literatura uglavnom govori o jednoj džamiji i priči o oslobođenju, lokalni istraživači i bošnjački autori podsjećaju na tri džamije, masovna iseljavanja i nasilje koje je zauvijek promijenilo lice Gornjeg i Donjeg Kolašina.
Jedna ili tri džamije – šta kažu izvori?
Prema radovima islamskih autora i tekstovima objavljenim u bošnjačkim medijima, u Kolašinu je 1651. godine podignuta džamija kao vojna sultanska, odnosno Ali-pašina zadužbina. Dovodi se u vezu s Ali-pašom Čengićem, koji se u izvorima navodi kao ličnost zaslužna za podizanje osmanskog utvrđenja i varoši na prostoru Kolašina. Uz ovu džamiju, 1736. godine izgrađen je i mekteb, pa se ta godina u literaturi često uzima i kao godina gradnje džamije.
U tim tekstovima naglašava se da je riječ o „jedinoj džamiji u Gornjem Kolašinu“, smještenoj u centru stare turske varoši. Taj prikaz prihvaćen je i u popularnim historijskim prilozima, gdje se ističe da je Kolašin u osmanskom periodu bio gradsko naselje sa tvrđavom, dućanima, hanovima i jednom džamijom, te da je sudbina te džamije usko povezana sa protjerivanjem muslimanskog stanovništva krajem 19. vijeka.
S druge strane, lokalni publicista Predrag T. Šćepanović, koji se duže bavi istorijom kolašinskog kraja, iznosi drugačije viđenje, zasnovano – kako navodi – na građi Cetinjskog arhiva i bečkim kartama s početka 20. vijeka. Prema njegovim riječima, u Kolašinu je u određenom periodu postojalo više džamija:
- dvije jedna pored druge, veća i manja,
- pri čemu je veću, kako tvrdi, srušio snijeg 1909. godine,
- te treća džamija u blizini današnjeg hotela „Šeraton“.
On ističe da se u „našoj literaturi“ obično spominje samo jedna džamija, dok kartografski i arhivski izvori, po njegovom tumačenju, ukazuju na tri objekta islamske sakralne arhitekture u samom gradu.
Za sada Šćepanovićeva interpretacija nije detaljno obrađena u akademskim radovima niti je široko prihvaćena u stručnim publikacijama. U većini dostupnih pisanih izvora i dalje dominira verzija o jednoj Ali-pašinoj džamiji s mektebom u okviru stare turske varoši. No, sama činjenica da lokalni istraživač govori o tri džamije – i poziva se na konkretne karte i arhive – otvara prostor za nova pitanja: šta je sve u međuvremenu izbrisano iz kolektivnog pamćenja i zašto?
„Oslobođenje“ ili etničko čišćenje – sudbina muslimana Kolašina
Sudbina kolašinskih džamija neraskidivo je vezana za sudbinu muslimanskog stanovništva Gornjeg i Donjeg Kolašina. Nakon Berlinskog kongresa 1878. godine, Kolašin sa širom okolinom formalno pripada Crnoj Gori. Ugovor o predaji grada potpisan je u oktobru iste godine, a već 1879. počinje masovno iseljavanje muslimana iz Gornjeg Kolašina, koje je – prema pojedinim istraživanjima – u suštini završeno do kraja te godine. Iseljavanje iz Donjeg Kolašina nastavljeno je nakon vojnih upada i konačnog zaposjedanja te oblasti 1886. godine.
Crnogorska istoriografija taj proces najčešće opisuje jezikom „oslobođenja“ i „kolonizacije novih krajeva“. Muslimansko stanovništvo u tom narativu uglavnom se prikazuje kao emigrantsko – kao ljudi koji su „sami otišli“ – dok se naglasak stavlja na doseljavanje siromašnih crnogorskih bratstava iz Morače, Rovaca i drugih oblasti na napuštena imanja.
Bošnjački autori, međutim, nude sasvim drugačiju sliku. Harun Crnovrštanin, Mustafa Memić, Raif Hajdarpašić i drugi govore o planskom etničkom čišćenju: podsjećaju na „Kolašinski pokolj“ 1858. godine, kasnije napade crnogorskih vojnih i plemenskih četa na muslimanska sela, spaljene kuće, ubistva i sistemske pritiske pod kojima su Bošnjaci–muslimani bili primorani da napuste stoljetna ognjišta. Taj niz događaja oni nazivaju čak „trećim genocidom nad muslimanima Gornjeg i Donjeg Kolašina“.
U tom kontekstu, nestanak džamija – bilo da je bila jedna ili tri – ne posmatra se kao puka posljedica vremena ili arhitektonske nebrige, nego kao posljednji čin procesa u kojem je čitav kraj postupno „očišćen“ od bošnjačkog stanovništva. Vjerski objekti prestaju da budu mjesta živog ibadeta i pretvaraju se u ruševine, građevinski materijal ili jednostavno – u zaborav.
Između dva narativa – šta znamo, a šta i dalje krije arhiv?
Između crnogorskog narativa o „oslobođenju novih krajeva“ i bošnjačkog narativa o „progonu i genocidu“ stoji niz arhivskih dokumenata i međunarodnih ugovora koji potvrđuju makar jedno:
muslimansko stanovništvo je zaista masovno napustilo Kolašin nakon 1878. godine, pod pritiscima rata, promjene vlasti i demografskih politika nove države.
Koliko su u svemu tome presudnu ulogu imale regularna crnogorska vojska, a koliko neregularne plemenske čete – ono što se u kasnijoj terminologiji naziva četnicima – i danas je predmet rasprava. Saglasnost postoji, međutim, u jednom: poslije tih događaja Kolašin je iz izrazito muslimanskog pograničnog grada pretvoren u gotovo homogeno pravoslavno naselje, u kojem je sjećanje na nekadašnje džamije gotovo potpuno nestalo iz zvanične slike prošlosti.
Zbog toga rasprava o tome da li je u Kolašinu postojala jedna ili tri džamije nije samo pitanje lokalne topografije, već i pitanje kome pripada priča o tom gradu. Hoće li se prihvatiti samo verzija u kojoj je postojala jedna „turska džamija“ koja je prirodno nestala zajedno s imperijom, ili i verzija koja govori o čitavoj mreži islamskih objekata, nasilju, iseljavanju i brisanju tragova jednog naroda – zavisi i od toga da li će se arhivi, karte i usmena predanja čitati otvoreno i bez straha od neprijatnih zaključaka.
Za sada, u naučnim radovima i dalje dominira slika o jednoj Ali-pašinoj džamiji. Ali sama činjenica da lokalni istraživači upozoravaju na tri džamijske oznake na starim mapama i na drugačije podatke iz arhiva, jasno pokazuje da priča o Kolašinu nije završena. Naprotiv – tek počinje da se ispisuje iz perspektive onih koji su iz njega otišli i onih čije su bogomolje nestale, a da o njima decenijama niko nije smio ni da govori.
